GIẢI PHÁP TUYỂN CHỌN VÀ BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI ĐỊA LÍ TẠI TRƯỜNG THPT NGUYỄN THỊ MINH KHAI

 

GIẢI PHÁP TUYỂN CHỌN VÀ BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI ĐỊA LÍ TẠI TRƯỜNG THPT NGUYỄN THỊ MINH KHAI

PHẦN MỞ ĐẦU

1. Mở đầu:

Trường THPT Nguyễn Thị Minh Khai nằm trên địa bàn 6 xã vùng màu thuộc phía nam huyện Bắc Bình. Kể từ khi trường THPT cấp 2 -3 Nguyễn Thị Minh Khai được thành lập thì nguồn học sinh giỏi, chất lượng đầu vào của nhà trường không cao, Từ năm học 2002 – 2003 cho đến nay Bản thân tôi và tổ Địa lí được giao nhiệm vụ trực tiếp Bồi dưỡng học sinh giỏi môn Địa lý trong nhà trường và đạt nhiều kết quả. Qua nhiều năm thực hiện nhiệm vụ nay chúng tôi mạnh dạn chọn đề tài  “Giải pháp tuyển chọn và bồi dưỡng học sinh giỏi môn Địa lí đạt kết quả tại Trường THPT Nguyễn Thị Minh Khai”  nhằm thực hiện phong trào tuyển chọn HSG của trường, hướng tới thành lập đội tuyển tham gia kì thi HSG của tỉnh và tham gia tuyển chọn đội tuyển HSG Địa lí quốc gia theo công văn hướng dẫn thi HSG hàng năm của Sở giáo dục và đào tạo Bình Thuận, đồng thời thành tích đạt được cũng tạo uy tính trước địa phương và phong trào thi đua hàng năm của trường gắn với thành tích bồi dưỡng HSG.

2. PHẦN NỘI DUNG

 

2.1  Cơ sở lí luận:

Trường THPT Nguyễn Thị Minh Khai cùng với việc nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, công tác phát hiện, bồi dưỡng HSG  được đặc biệt quan tâm trở thành phong trào thi đua sôi nổi trong tất cả các phong trào thi đua. Trong đó, chú trọng phát huy được tính chủ động, sáng tạo, đổi mới trong giảng dạy của giáo viên nhằm nâng cao chất lượng để tạo những sân chơi trí tuệ cho cả thầy và trò. Năm học 2022-2023, Bộ giáo dục xây dựng chương trình SGK mới cho khối THPT áp dụng đầu tiên cho khối 10.  Tuy nhiên HS của trường THPT Nguyễn Thị Minh Khai còn yếu bộ môn , chất lượng đầu vào thấp, trước nhiệm vụ của trường trong đào tạo, bồi dưỡng HSG và xây dựng kinh nghiệm; Nâng cao trình độ của GV, bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ, đòi hỏi người giáo viên không ngừng đưa ra những giải pháp mang tính đổi mới đáp ứng kịp thời nhu cầu dạy và học theo chuẩn kiến thức kĩ năng. Những thay đổi đó nhằm góp phần thúc đẩy vai trò môn học, xây dựng môn học có sự lan tỏa đến HS, khơi gợi sự yêu thích môn học, phát triển phẩm chất năng lực người học, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục hiện nay. Ngoài ra việc đổi mới quy chế học sinh giỏi của Bộ giáo dục trong đó có quy chế tuyển thẳng tạo động lực thúc đẩy nâng cao chất lượng của quá trình dạy và học.

2.2. Những ưu điểm và nhược điểm trong quá trình tuyển chọn, bồi dưỡng học sinh giỏi Địa lí tại trường THPT Nguyễn Thị Minh Khai:

2.2.1. Ưu điểm: Đối với đơn vị trường THPT Nguyễn Thị Minh Khai trong những năm qua luôn bám sát thực tiễn hoạt động dạy học theo chuẩn kiến thức kĩ năng và thực hiện tốt phong trào học sinh giỏi của Ngành giáo dục. Đảng bộ, BGH nhà trường có sự chỉ đạo, quan tâm kịp thời, có những kế hoạch cụ thể, lâu dài trong công tác bồi dưỡng HSG, tạo điều kiện cho giáo viên và học sinh tham gia bồi dưỡng, có những hình thức khuyến khích, động viên, khen thưởng kịp thời đối với các giáo viên và học sinh đạt thành tích…..

– Sở Giáo dục và Đào tạo luôn tổ chức kì thi HSG hàng năm chặt chẽ, quy mô.

– Giáo viên có trình độ chuyên môn vững vàng, có nhiều kinh nghiệm trong công tác bồi dưỡng HSG nhiều năm.

– Nhiều học sinh yêu thích môn học, có tính tự giác cao.

2.2.2 Nhược điểm: Bên cạnh những mặt tích cực đạt được khi tuyển chọn và bồi dưỡng HSG Địa lí thì cũng có những mặt hạn chế cần trao đổi.

- Cơ sở vật chất, nguồn tư liệu của trường chưa đáp ứng kịp thời trong việc thực hiện bồi dưỡng HSG Địa lí.

- Về phía giáo viên ít tìm tòi, nghiên cứu chuyên sâu nên khi bắt tay vào bồi dưỡng còn nhiều lúng túng.

- Về phía học sinh, mặt bằng chung của trường là chất lượng học tập còn thấp. Học sinh học yếu, khó khăn trong khâu lựa chọn các em tham gia bồi dưỡng.

2.3. Nguyên nhân:

2.3.1 Về phía giáo viên:

- Còn có Thầy cô khi được phân công chưa thực sự tập trung, thiếu sự đầu tư chuyên môn, tìm tòi kiến thức, chưa bám sát sự đổi mới của chương trình phổ thông 2018 để bồi dưỡng các em tạo tầng lớp kế thừa chất lượng nhằm duy trì thành tích đạt được

- Tất cả giáo viên tham gia dạy bồi dưỡng đều phải đảm bảo chất lượng học sinh đại trà, đảm bảo chỉ tiêu nhà trường giao, đồng thời kiêm nhiệm nhiều chức danh. Do vậy việc đầu tư cho bồi dưỡng học sinh giỏi còn nhiều hạn chế.

2.3.2.Về phía học sinh:

- Thông thường các em tham gia các môn như Toán, Lý, Hóa, Văn, Tiếng Anh, Tin học điều này ảnh hưởng rất lớn đến công tác lựa chọn đội tuyển, chất lượng của các em tham gia đội tuyển học sinh giỏi Địa lí.

- Học sinh vừa học chính khóa, phụ đạo trái buổi vừa học bồi dưỡng HSG nên ảnh hưởng rất nhiều vào kết quả bồi dưỡng.

- Các em có địa bàn cư trú xa, điều kiện kinh tế của 6 xã vùng màu còn nhiều khó khăn, một số ít phụ huynh chưa thực sự quan tâm đến việc học của mình.

 

 

3. Mục tiêu, Nội dung và cách thức thực hiện

          Mục tiêu của sáng kiến đưa ra trong đề tài này là làm thế nào để nâng cao cả về chất lượng và số lượng học sinh giỏi môn Địa lí, duy trì tính ổn định về đội tuyển HSG và học sinh đạt giải các cấp hằng năm.

             3.1.Lập kế hoạch bồi dưỡng hằng năm

Hằng năm, vào đầu tháng 8 sau khi được BGH nhà trường phân công giao trách nhiệm công tác bồi dưỡng học sinh giỏi. Chúng tôi bắt tay vào xây dựng kế hoạch chung đó là tuyển chọn và kế hoạch bồi dưỡng học sinh giỏi. Kế hoạch lập ra phải đảm bảo tính khả thi và vạch ra các vấn đề cụ thể như sau:

- Lựa chọn đội ngũ giáo viên tham gia bồi dưỡng: Thầy cô tham gia bồi dưỡng phải thấy được trách nhiệm và vinh dự trong công tác bồi dưỡng, mỗi giáo viên dạy một chuyên đề và duy trì nhiều năm giúp giáo viên đầu tư chuyên sâu hơn, sau chu kì 3 năm thì xoay vòng để tránh bị động về con người và nắm chắc lộ trình xuyên suốt.

- Phân tích đề thi năm trước và xây dựng kế hoạch bồi dưỡng: tên chuyên đề, thời gian thực hiện, các nội dung cần triển khai.

- Phương án bồi dưỡng như thế nào để đạt hiệu quả cao: Chú trọng bồi dưỡng kiến thức nền sau đó từng bước nâng cao, loại trừ các phần liên quan đến đề thi năm trước để tránh áp lực cho HS.

             3.2. Phát hiện và thành lập đội tuyển

Công tác phát hiện và thành lập đội tuyển học sinh giỏi là khâu quan trọng nhất bắt đầu từ tháng 9 sau khi học sinh ổn định sẽ phân luồng học sinh phát hiện kịp thời các nhân tố quan trọng ở lớp 10, sau đó sàng lọc hình thành đội tuyển HSG Địa lí lớp 10 và bồi dưỡng cho những năm sau đi thi. Nếu lựa chọn đúng năng khiếu, sở trường của các em thì chắc chắn sẽ phát huy tốt được khả năng tiếp cận kiến thức của các em và rất thuận lợi cho công tác bồi dưỡng sau này

3.3. Tiêu chí trong việc lựa chọn

- Đối với môn Địa lí là môn học đặc thù vừa mang tính khoa học tự nhiên vừa mang tính khoa học xã hội. Vì vậy, khi chọn đội tuyển để ôn thi giáo viên cần lưu ý đến yếu tố này, tiêu chí đối với học sinh phải nhanh nhẹn nắm bắt kiến thức nhanh, có khả năng tư duy tổng hợp, kĩ năng phân tích số liệu, phân tích bản đồ, biểu đồ, kĩ năng so sánh…, sáng tạo trong việc vận dụng lý thuyết vào giải quyết các bài tập, ưu tiên các em đã có thành tích ở bậc THCS không chỉ môn Địa lí mà các em đã đạt thành tích ở các môn tự nhiên hoặc các em có học lực các môn tự nhiên ở mức khá trở lên.

- Học sinh phải yêu thích môn Địa lí và từ đó tự nguyện tham gia bồi dưỡng.  có sự định hướng của giáo viên tránh tình trạng bắt ép học sinh thi nếu các em không hứng thú.

- Dựa trên kết quả học tập môn Địa lí và kết quả học lực của các em năm trước, kết quả thi học sinh giỏi cấp trường của năm học trước và sự phấn đấu nỗ lực của các em trong năm học hiện tại đồng thời song song với đào tạo bồi dưỡng thì phải thường xuyên cho các em làm các bài kiểm tra năng lực thường xuyên để duy trì sự tập trung của các em và đồng thời đưa ra khỏi đội tuyển những em chưa đạt yêu cầu. Điều này giúp các em có tâm lí và kiến thức ổn định hơn khi tham gia kì thi.

3..4. Xây dựng văn hóa giao tiếp và phân công nhiệm vụ đối với các thành viên đội tuyển:

 Khi các em lớp 10 được tuyển chọn vào đội tuyển tạo lớp kế thừa hàng năm việc đầu tiên cần làm là bầu chọn đội trưởng và nhóm trưởng theo khối dựa vào thành tích và kết quả trước đó điều này giúp tạo ra hạt nhân cơ bản trong đội tuyển, thành viên đội tuyển Địa lí là một gia đình nên các em vào sau khi gặp các anh chị trong đội tuyển, đặc biệt là các anh chị đã đạt giải trong kì thi HSG trước đó phải có sự tôn trọng, chào hỏi. Điều này giúp các em hiểu được thêm giá trị của thành tích đạt được từ đó các em phấn đấu nổ lực để khẳng định mình.

Thông thường đội tuyển Địa lí đi thi HSG bao gồm cả học sinh đang học lớp 11 và 12 và một vài em lớp 10 có thành tích xuất sắc, điều này giúp các em tích lũy kinh nghiệm và hiểu được quy trình và cấu trúc đề của kì thi HSG từ đó có sự nỗ lực cho kì thi tiếp theo. Các em đạt giải trong kì thi HSG có nhiệm vụ kèm và hỗ trợ thầy cô định hướng cho các em mới theo sự phân công cụ thể. Đặc biệt là các em đang học lớp 11 đã đạt giải HSG tỉnh, điều này giúp các em duy trì mạch kiến thức và nỗ lực hơn nữa cho kì thi tiếp theo.

3.5. Khích lệ động viên về mặt tinh thần cho đội tuyển:

- Giáo viên phải thường xuyên gần gũi, nắm bắt tâm tư, nguyện vọng, hoàn cảnh gia đình của từng em để động viên kịp thời, khích lệ giúp các em cố gắng hết mình.

-  Đưa ra những gương điển hình đã từng đạt giải ở nhà trường hoặc ở các đơn vị trường bạn để động viên, khích lệ tinh thần học tập cho các em.

3.6. Sưu tầm các dạng bài tập, các đề thi cho đội tuyển

Ngoài kiến thức nền của SGK,  ở bước này giáo viên có thể sử dụng tài liệu ôn thi HSG của thầy Lê Thông, Thầy Nguyễn  Đức Vũ và công nghệ thông tin, Intenet để sưu tầm các tài liệu cần thiết. Đặc biệt là các đề thi của các địa phương khác. Việc cung cấp thêm tài liệu cần cung cấp cho HS theo chuyên đề, tránh trường hợp đưa một lần nhiều tập tài liệu khác nhau làm các em cảm thấy quá tải.

3.7. Tiến hành bồi dưỡng đội tuyển

Xây dựng kế hoạch, lập thời gian ôn thi cho đội tuyển HSG bồi dưỡng theo thời gian, địa điểm phù hợp. Tổ chức cho các em ôn theo từng chuyên đề, giao bài tập vận dụng ngay sau khi ôn xong lí thuyết, đối với HS khối 10 ôn tập theo tiến trình học của các em giúp các em nắm chắc kiến thức, tránh trường hợp ôn tập trung gấp rút trước kì thi, nhồi nhét kiến thức. Khi ôn tập cho HS trong đội tuyển khối 10, cần bám sát CV 5555, chương trình GDPT tổng thể 2018, sử dụng KTDH phát huy tính tích cực và sáng tạo phù hợp với đặc thù bộ môn, ngoài ra cần chú ý đến giới hạn của chương trình lớp 12 trong đề thi để tránh ôn tập vượt nội dung gây quá tải cho học sinh.

Chú ý đa dạng hóa phương pháp và hình thức vì dạy học có thể được tiếp cận thích hợp bởi một hoặc  nhiều phương pháp dạy học khác nhau. Nội dung môn Địa lí có tính tổng hợp cao, thích hợp cho sử dụng nhiều phương pháp ôn tập khác nhau, cần tăng cường tối đa các phương pháp ôn tập đề cao chủ thể  HS như: thảo luận, tranh luận,... Tùy vào nội dung, nhằm lôi cuốn tối đa việc tham gia chủ động, tích cực của HS trong quá trình ôn tập.

Tổ chức học tập theo nhóm, bầu nhóm trưởng là các em đã đạt thành tích trong kì thi trước đó, giao nhiệm vụ cho nhóm trưởng kèm các em mới vào để các em hợp tác và giúp đỡ nhau.

GV cần lồng ghép những bài tập nâng cao, các câu hỏi gợi mở trong các tiết học chính khóa tạo điều kiện để các em phát huy hết khả năng của mình, tuy nhiên cần tránh lạm dụng quá nhiều ảnh hưởng tới hoạt động học tập chung của cả lớp.

GV cần kiểm tra thường xuyên tình hình học tập của các em, kịp thời nhắc nhở, động viên các em chỉ ra cho các em những thiếu sót, cần chú ý đến cách trình bày bài của HS, ví dụ khi làm câu hỏi so sánh nhưng các em không làm giống nhau, khác nhau mà các em chỉ nêu hai thành phần riêng biệt, đồng thời động viên, khích lệ tinh thần cho các em khi các em giải quyết tốt các câu hỏi nâng cao, từ đó giúp các em có nhận thức sâu sắc hơn về cách học, làm bài, trình bày để làm bài thi đạt điểm cao. Đó cũng là những yếu tố rất quan trọng nhằm nâng cao chất lượng.

GV cần chủ động liên lạc với GVCN, gia đình học sinh để nắm bắt tình hình học tập trên lớp và hoạt động ở nhà của các em để nắm rõ tình hình học tập và nề nếp của các em để động viên, nhắc nhở kịp thời, thông báo cho gia đình học sinh biết sự tiến bộ hay hạn chế của các em để phối hợp có hiệu quả.

       Sai lầm lớn nhất của thầy cô khi ôn thi HSG Địa lí là xem môn học Địa lí thuộc môn học xã hội nhưng thực chất đây là môn đan xen giữa tự nhiên và xã hội do đó trong ôn tập GV tạo cho HS cơ hội huy động  hiểu biết, kinh nghiệm sẵn có để tham gia hình thành kiến thức mới.

       Rèn luyện cho HS kĩ năng phân tích các mối liên hệ giữa các hiện tượng, quá trình địa lí tự nhiên; giữa các hiện tượng, quá trình địa lí KT – XH cũng như giữa địa lí tự nhiên và địa lí KT-XH.

Cần tránh cho HS ghi từng câu, từng chữ học thuộc mà cần chú ý đến quan hệ nhân quả trong Địa lí. Để phát triển năng lực tìm hiểu địa lí của các em, GV tạo điều kiện cho HS sử dụng Atlat địa lí, bản đồ, lược đồ, sơ đồ, lát cắt, bảng số liệu…; tìm tòi, khám phá tri thức địa lí; tăng cường khai thác internet trong học tập, chú ý các từ khóa trên đề tìm ra yêu cầu của câu hỏi và định hướng làm bài hiệu quả.

Khi ôn tập cho Hs cần chú ý ôn tập theo trình tự từ tự nhiên đến kinh tế xã hội, từ dễ đến khó, từ lí thuyết đến kĩ năng, khi gặp các vấn đề khó khăn cần phối hợp với các thành viên trong ban ôn tập để có hướng giải quyết hoàn thiện nhất.

Hình thức tổ chức ôn tập cần đề cao hoạt động chủ động, tích cực, sáng tạo của HS. Trong nhiều trường hợp, giáo viên cần gợi ý, hướng dẫn HS tìm các ý tưởng tổ chức học tập, yêu cầu các em phát triển thành các nhận thức cụ thể và thực hiện.

GV cần có các bài tập khảo sát dưới dạng đề minh họa để các em làm quen với dạng đề, giúp các em phản xạ tốt, bình tĩnh khi tiếp nhận đề thi tránh trường hợp bối rối, mất bình tĩnh khi làm bài thi điều này khiến các em dễ làm lạc đề và có kết quả không mong muốn.

Hàng năm khi nhà trường tổ chức kì thi HSG vòng trường cần cho các em tham gia đầy đủ, cần tham mưu với BGH nhà trường tổ chức hình thức thời gian cần giống với kì thi HSG tỉnh giúp các em làm quen với cách thức tổ chức của kì thi HSG để rèn kỹ năng làm bài, phương pháp làm bài, phân bố thời gian để làm bài có hiệu quả. 

Khi ra đề ở kì thi HSG vòng trường, giáo viên cần bám sát cấu trúc đề của SGD giúp các em làm quen với dạng đề và định hình được kiến thức từ đó có định hướng học tập đạt kết quả cho kì thi HSG cấp tỉnh.

Sau khi có kết quả bài thi cần đánh giá rút kinh nghiệm để các em thấy được các sai sót của mình từ đó giúp các em chỉnh sửa và có định hướng học tập hiệu quả chuẩn bị cho kì thi HSG tỉnh năm sau.

4. Kết luận:

Để có thể áp dụng kinh nghiệm tuyển chọn, bồi dưỡng HSG Địa lí, đòi hỏi người giáo viên cần phải có sự quyết tâm cao và tin vào công tác ôn thi của mình mới có thể đạt được thành tích mong muốn

 Các giáo viên trực tiếp ôn thi phải là những người nắm vững về kiến thức chuyên môn, có kỹ năng về sư phạm, khéo léo trong cách ứng xử cũng như sử dụng thành thạo công nghệ thông tin để hỗ trợ ứng dụng trong việc giảng dạy và biết cách để định hướng học sinh theo đúng như mục tiêu đã đề ra. Tuy nhiên, cũng cần đảm bảo tự do nhận thức để học sinh phát triển tư duy và sáng tạo.

Ngoài ra, người giáo viên ngoài năng lực chuyên môn, năng lực sư phạm thì phải có ý thức trách nhiệm cao, phải có cái tâm với nghề mang đặc thù của nghề dạy học cũng như Horaceman nói "Một ông thầy mà không dạy cho học trò được việc ham muốn học tập thì chỉ là đập búa trên sắt nguội mà thôi."

Bởi vậy, phương pháp có hay đến mấy nhưng người thầy không có trách nhiệm, không yêu nghề và thương yêu học sinh hết mực thì cũng không đem lại kết quả như mong muốn. Có như vậy, chúng ta mới góp phần đào tạo thế hệ trẻ thành những người lao động: Có trí tuệ, phẩm chất đạo đức tốt, có sức khoẻ, thông minh, sáng tạo… "Nếu người kỹ sư vui mừng nhìn thấy cây cầu mà mình vừa mới xây xong, người nông dân mỉm cười nhìn đồng lúa mình vừa mới trồng, thì người giáo viên vui sướng khi nhìn thấy học sinh đang trưởng thành, lớn lên." (Gôlôbôlin)

	Người viết: Hoàng Tuấn Hải